Eerste Wereldoorlog in een notendop

Grote Oorlog

In het Tate Museum in Londen zag ik enkele jaren geleden een tentoonstelling met foto's van aan flarden geschoten gezichten van soldaten die de Eerste Wereldoorlog overleefden. Niets anders dan gruwelijk verminkte gezichten van gelaten in de camera kijkende slachtoffers konden het gezicht van de Grote Oorlog, zoals de Eerste Wereldoorlog tot 1940 werd genoemd, beter uitdrukken.
De Eerste Wereldoorlog was in veel opzichten een andere oorlog dan de strijdtonelen in voorgaande oorlogen. Nieuwe uitvindingen zoals de mitrailleur, de tank, maar ook het gebruik van vliegtuigen, gifgassen en spoorwegen maakten van de Eerste Wereldoorlog tussen 1914 en 1918 een oorlog van de moderne tijd met miljoenen doden en gewonden.

Wereldoorlog

Jan van Oudheusden vatte in "De Eerste Wereldoorlog in een notendop" de omvangrijke verschrikkingen van de oorlog samen in ongeveer tweehonderd bladzijden. Jan van Oudheusden begint met de aanleiding, de moord op Franz Ferdinand van Habsburg en zijn echtgenote Sophie Chotek tijdens een militair inspectiebezoek aan de hoofdstad Sarajevo van Bosnië-Herzegovina, dat in die tijd integraal deel uitmaakte van Oostenrijk-Hongarije. Duitsland, waarmee de Oostenrijkers een verbond hadden gesloten, zag in deze moord de perfecte aanleiding om haar geldingsdrang om belangrijk en groot in Europa te worden, in daden om te zetten. Nadat Oostenrijk op voorspraak van Duitsland een ultimatum aan Servië met onmogelijke voorwaarden had geformuleerd ontbrandde de strijd waarbij de belangrijkste Europese landen door verdragen of gebiedsschennis bij betrokken werden. Door toedoen van Turkije kwam er ook oorlog in het Midden-Oosten. Amerika raakte pas in 1917 betrokken bij de oorlog, waaraan op dat moment al het grootste deel van de aardbol betrokken was. Dit kwam mede door de koloniale grootheid van Groot-Brittannië, waardoor bijvoorbeeld ook soldaten uit Canada, Australië en India op verschillende fronten actief werden.

Nederland

Nederland ontsprong de dodendans. Met kunst- en vliegwerk slaagde de regering erin de wankele neutraliteitsstatus te handhaven. Wel werd het Nederlandse leger gemobiliseerd, maar de soldaten zouden vier jaar doelloos blijven rondfietsen en marcheren. Dit was meer geluk dan wijsheid. Nederland bleef buiten schot, omdat de Duitse stafchef Helmuth von Moltke de geplande doortocht van de rechtervleugel van zijn leger door Zuid-Nederland schrapte uit het Von Schlieffenplan, waarbij de aanval eerst richting Frankrijk en later naar Rusland zou worden verplaatst. De rechtervleugel van de aanval op Frankrijk ging na de aanpassing van Helmuth von Moltke nu door België, waardoor Engeland betrokken werd bij de oorlog en een grote vluchtelingenstroom naar het neutrale Nederland op gang kwam.

Loopgravenoorlog

Na enkele weken maakte het Duitse leger geen vorderingen meer in de opmars. De legers groeven zich tegenover elkaar in. Het oorlogstoneel vormde hierna een strook van enkele kilometers door België en Frankrijk, bevolkt door de 'verloren generatie'. Ouderwets denkende generaals beschikten, veilig op grote afstand van de frontlijn, over de levens van de jonge mannen. Bij duizenden stierven de mannen in een poel van modder en lijken om enkele meters terreinwinst te maken. Voor duizenden soldaten werd de loopgraaf een liggraf: hun aan stukken geschoten lichamen werden nimmer geborgen.

Shellshock

De langdurige blootstelling aan het gruwelijke leven in de loopgraven veroorzaakte oorlogsneurose of shellshock. Onder deze noemers vielen verschillende psychische aandoeningen. Soldaten werden soms hysterisch. Andere slachtoffers ontwikkelden diverse tics. Tijdelijke blindheid na de aanblik van een buitengewoon gruwelijk tafereel was niet ongewoon tijdens de Eerste Wereldoorlog. Hevige hoofdpijn, incontinentie, volslagen apathie waren andere veelbeschreven symptomen van shellshock. Aanvankelijk werd deze geestesziekte bij soldaten afgedaan als lafheid en een truc om niet meer te hoeven vechten. Honderden soldaten werden door deze zienswijze wegens desertie veroordeeld en door een vuurpeloton uit hun lijden geholpen.

Dood en gevolg

De Eerste Wereldoorlog kostte het leven aan ongeveer negen miljoen soldaten. Wie de loopgraven overleefde, maar was aangeschoten of geraakt door een granaatscherf, ging voortaan als gedrocht door het leven. Ook de uiterlijk ongehavende soldaten waren vaak voor het leven getekend. Na de vrede in 1918 vielen in het straatbeeld van steden als Berlijn, Parijs en Londen de grote aantallen oorlogsinvaliden op. Voor de achtergebleven huwbare vrouwen viel het vinden van een huwelijkspartner niet mee, want miljoenen potentiële echtgenoten waren dood en begraven.

Notendop

Voor lezers die nog niet zo veel weten over de periode 1914-1918 is "De Eerste Wereldoorlog in een notendop" van Jan van Oudheusden een aanrader. De schrijver heeft ook het logische gevolg van de Eerste Wereldoorlog, de Tweede Wereldoorlog, niet vergeten. De vredesonderhandelingen in 1919 verliepen desastreus. Hier werden nieuwe grenzen tussen landen getrokken, die later in de twintigste eeuw nog voor grote narigheden zouden zorgen. Duitsland werd veroordeeld tot het betalen van herstelbetalingen. Aan lezers die meer over de aanleidingen en de verbanden tussen de Eerste Wereldoorlog en latere gebeurtenissen in de twintigste eeuw willen weten kan ik Drie Oorlogen van Maarten van Rossem aanbevelen.

Lees verder: meer informatie

Episoden
Adolf Eichmann De zaak 40/61
Moord Theo van Gogh
Drie oorlogen

Ruud van Capelleveen laat met Koning Eenoog zien dat geschiedenis niet saai is en zeker niet dor beschreven hoeft te worden. De foto’s zijn paginabreed en illustreren de artikelen op treffende wijze.
Deze cd-rom bevat veel informatie.
U zult uren genieten van Koning Eenoog.

• Geniet van geschiedenis
• Markante plekken met een interessante historie
• Iedereen kan met onze cd-rom overweg

Wilt u meer weten over geschiedenis ?

In Het Engelse koningshuis kende goede tijden en slechte tijden; tijden van voorspoed en perioden van tegenslag.
Het Engelse koningshuis kende goede tijden en slechte tijden; tijden van voorspoed en perioden van tegenslag.
In dit deeltje van "Engelse koningen en koninginnen" worden de vorsten en vorstinnen besproken, die tussen 1066 en 1558 op de Britse troon zaten. Willem de Veroveraar kan als stichter van Engeland beschouwd worden. In korte tijd veroverde hij heel Engeland. In 1066 werd hij in de Westminster Abbey tot koning uitgeroepen.
Engelse koningen en koninginnen

Op de derde cd-rom in de reeks van Cultuur Archief zijn 400 artikelen bijeengebracht over kunst en cultuur.
Deze culturele cd-rom bevat een schat aan informatie en talrijke kleurige afbeeldingen.
Met de cd-roms van CultuurArchief haalt u veel kennis in huis.
Kunst op cd-rom

De belangrijkste Nederlandse schrijvers uit de twintigste eeuw in twee deeltjes. Naast een levensloop van de schrijvers wordt u geïnformeerd over de titels van de belangrijkste uitgaven van elke auteur.
Nederlandse Literatuur

De eerste uitgave van onze serie Beroemde Vrouwen is een populair boekje. Het eerste deeltje bevat de levensverhalen van Carrie Lane Catt, Emmeline Pankhurst, Josephine Baker, Elizabeth Bowes Lyon (Queen Mum) en dertig andere opmerkelijke vrouwen.
Beroemde vrouwen