Eise Eisinga

Bouwer planetarium in Franeker

In het Friese stadje Franeker woonde Eise Eisinga (1744-1828). Toen in het voorjaar van 1774 in Friesland paniek uitbrak, men dacht dat de wereld zou vergaan, besloot Eisinga dit bijgeloof te bestrijden door de gang van de planeten inzichtelijk te maken. Hij toverde zijn woning om in een planetarium. De Friezen konden in zijn woonkamer zien dat de bewering van de dominee uit Boazum onzin was.
De 'liefhebber van de waarheid', zoals de dominee uit Boazum zich noemde, beweerde in zijn boekje dat de vier planeten Mercurius, Venus, Mars en Jupiter, en de maan, op 8 mei met elkaar in botsing zouden komen. Op deze dag in mei zouden deze hemellichamen vanaf de aarde gezien vlak bij elkaar in het sterrenbeeld Ram in de hemel staan. De regering verbood het boekje in een poging om verdere verspreiding van paniek te voorkomen.

Verlichting

Eise Eisinga was een nuchtere verlichte geest. Hij vond dat je bijgeloof moest bestrijden met kennis en heldere argumenten. Dit was ook de kern van de filosofie van de Verlichting. De rol van het geloof ging een ondergeschikte rol spelen in het denken van wetenschappers. Voordien bepaalden de kerkvaders wat waar of onwaar was. Toen de grondlegger van de astronomie Galileo Galilei (1564-1642) bewees dat de bijbel niet klopte werd hij tijdens een kerkelijk proces veroordeeld tot een levenslang huisarrest. Galileo Galilei had op basis van de theorieën van Nicolaus Copernicus (1473-1543) en zijn eigen waarnemingen geconcludeerd, dat niet de aarde, maar de zon in het midden van ons zonnestelsel stond. De katholieke kerk beweerde echter al sinds jaar en dag dat de aarde in het midden van het universum stond en dat alle planeten en sterren om de aarde heen draaiden. Het bewijs hiervoor zou in de bijbel te vinden zijn. Wetenschappers van de Verlichting wezen de bijbel en andere fabeltjes af als bron voor hun onderzoek. Bewijzen zouden in de natuur gezocht moeten worden. Dogma's werden afgewezen.

Kennis

De Verlichting speelde niet alleen een belangrijke rol op wetenschappelijk en filosofisch gebied. Het wetenschappelijke werk op universiteiten veranderde. Men ging in de achttiende eeuw steeds meer waarde hechten aan empirische analyse en experimentele onderzoekingen. De Duitse filosoof Immanuel Kant (1724-1804) omschreef dit "als een kwestie van mondigwording der mensheid. De bestemming van de mens acht men voor alles gelegen in het verwerven en uitbreiden van kennis."
Kortom: de mens ging kennis vergaren. Dit deed men ook door het aanleggen van verzamelingen en rariteitenkabinetten. Er ontstond een grote behoefte aan woordenboeken en wetenschappelijke handboeken. In Frankrijk begon Denis Diderot (1713-1784) met de publicatie van een encyclopedie. Tussen 1751 en 1772 verschenen 28 delen. Hij droeg het werk op aan Francis Bacon (1561-1626), een van de grondleggers van de nieuwe denkwijze.

Kennis is macht

Door de Verlichting veranderde er veel. Het opvoeden van kinderen kreeg meer aandacht. Pestalozzi werd de grondlegger van de moderne opvoedkunde. Ook vorsten werden 'verlicht'. Verlichte despoten waren vorsten die alle macht zelf in handen hielden, maar zich bekommerden om het welzijn van hun onderdanen. Voorbeelden van vorsten met een verbeterde kijk op de mensheid waren de Russische tsaar Peter de Grote (1672-1725) en Frederik II van Pruisen (1712-1786).
Voor de modernisering van het leger en de marine haalde Peter de grote buitenlandse specialisten naar Rusland. Hij verplichtte alle onderdanen tot militaire dienst. Hij schiep een nieuwe dienstadel. Uit conservatieve kringen ondervond Peter de Grote veel tegenstand tegen al zijn veranderingen en moderniseringen, maar hij bezat voldoende macht om zijn opvattingen in Rusland door te voeren.
De Pruisische vorst Frederik II, de bouwer van paleis Sanssouci in Potsdam, was een bewonderaar van Voltaire. Hij nodigde de Franse filosoof uit om aan zijn hof te komen wonen. Frederik en Voltaire kregen al snel onenigheid over de toepassing van de ideeën van de Verlichting. Frederik zag in dat deze theorieën in de praktijk ook een aantasting van zijn macht konden betekenen.
Frederik bleek dat goed te hebben ingeschat. Enkele jaren na zijn dood beëindigde de Franse Revolutie in Frankrijk de macht van Lodewijk XVI (1754-1793) en zijn echtgenote Marie Antoinette (1755-1793).

Eise Eisinga

We keren terug naar Friesland, naar Eise Eisinga en zijn strijd tegen de dominee. Eisinga was een fraai voorbeeld van het streven van de mens om door feitelijke informatie af te rekenen met bijgeloof en domme ideeën.
Eise Eisinga was de zoon van een wolkammer. Hoewel hij een eenvoudige handwerker was, had hij veel interesse in wiskunde en sterrenkunde. Er was geen geld voor studie en Eise werd net als zijn vader wolkammer in Franeker. Daarnaast studeerde hij in zijn vrije tijd wiskunde en astronomie bij kennissen. Hij was erg begaafd. Op 21-jarige leeftijd had hij al zes verhandelingen over wiskundige problemen, zonnewijzers, planeten en zons- en maansverduisteringen geschreven.
Toen de dominee uit Boazum paniek in Friesland zaaide, besloot Eise Eisinga een model van het zonnestelsel te maken in zijn huis.

Planetarium

Eisinga werkte van 1774 tot 1781 aan zijn planetarium. Het centrale gedeelte van het raderwerk bouwde hij op zolder. Dit raderwerk werd in beweging gezet door een Fries uurwerk, waarvan de slinger een lengte van een meter kreeg.
De Nederlandse schrijver Jacob van Lennep (1802-1868) bezocht Franeker met een vriend in 1823, tijdens een voettocht door Nederland. Na een bezoek aan de academie, waar zij rondgeleid werden door de heer Philipse, bekeken zij ook het planetarium in de woning van Eisinga.
"Enige grachten verder gingen wij de eenvoudige woning van de wolkammer Eise Eisinga binnen. Hij kwam naar ons toe met een voorschoot om en leidde ons in een klein kamertje, waar wij boven ons hoofd het hele planetenstelsel zagen. Alle planeten die hierop afgebeeld staan, bewegen zich werkelijk zoals in de natuur en voltooien hun omloop in dezelfde tijd, net als hun manen. Vier andere platen laten de op- en ondergang van de zon en de maan zien. Op de andere ziet men weer de schijnbare beweging van de zon, de lichtgestalte van de maan, de afstand van de aarde tot de zon, van de maan tot de noord- en zuidpolen, de dagen van de maand, de week, het uur, de minuten en seconden, ook het jaartal, de noord- en zuiddeclinatie enz. Dit alles wordt door een slinger in werking gezet. De raderen en pennen zijn helemaal van hout en nemen niet meer plaats in dan de zoldering boven het kamertje, die anderhalve voet hoog is."

Standsverschil

Het verslag van Jacob van Lennep is erg precies. Daarnaast blijkt uit enkele opmerkingen dat de Verlichting nog geen einde had gemaakt aan het standsverschil. "De maker toonde mij alles alsof hij in een kermisspel was, zonder dat hij er iets vanaf leek te weten. Wij wisten niet wat wij meer moesten bewonderen: de durf van de onderneming, de voortreffelijkheid en precisie van de uitvoering of de onbegrijpelijke eenvoud van de maker. Jammer dat dit kunstige gewrocht niet te verplaatsen is en met het huis ten onder moet gaan."
De jonge Jacob van Lennep was niet onder de indruk van het intellect en de presentatie van Eise Eisinga. Mogelijk speelden ook religieuze of politieke overwegingen een rol. Eisinga was ook belastinggaarder en in deze functie raakte hij betrokken bij de beweging van de Patriotten. Toen het Franse leger daaraan een einde maakte moesten de leiders, waaronder Eise Eisinga vluchten. Na zeven jaar kon hij pas terugkeren naar Franeker, waar hij was aangesteld als curator, tot de sluiting door Napoleon in 1811, van de universiteit.

Eisinga Museum

Het huis van Eisinga ging niet ten onder. In 1818 bracht koning Willem I een bezoek aan het planetarium. Hij zorgde ervoor dat het huis in 1825 voor tienduizend gulden door de staat gekocht werd. Later kwam het huis van Eise Eisinga in het bezit van de stad Franeker. Het werd een museum. Het is nog altijd te bezoeken en het planetarium werkt nog steeds erg nauwkeurig.

Lees verder: meer informatie

Hoofdpagina Wetenschap en Ontdekkingen
Uitvinders
Koning Willem I
Frederik II en paleis Sanssouci
Peter de Grote

De belangrijkste Nederlandse schrijvers uit de twintigste eeuw in twee deeltjes. Naast een levensloop van de schrijvers wordt u geïnformeerd over de titels van de belangrijkste uitgaven van elke auteur.
Nederlandse Literatuur