Armando (1929-2018)

Kunstenaar, schrijver en dichter

In het werk van de Nederlandse kunstenaar, schrijver en dichter Armando speelde de Tweede Wereldoorlog een belangrijke rol. Armando was betrokken bij verschillende kunstenaarsgroepen zoals de Liga Nieuw Beelden, de Nederlandse Informele Groep en de Nul groep.

Beginjaren

Armando werd op 18 september 1929 in Amsterdam geboren als Herman Dirk van Dodeweerd. Hij bracht zijn jeugd door in Amersfoort, waar in de Tweede Wereldoorlog het Kamp Amersfoort was gevestigd. Deze herinnering aan een 'schuldig landschap' zou later een belangrijk onderwerp in zijn werk worden. Armando studeerde enkele jaren kunstgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Armando debuteerde in 1954 met abstracte tekeningen bij de hoofdstedelijke Galerie Le Canard. In deze periode ontstonden ook zijn 'Peintures criminelles' (Misdadige doeken). Het waren expressionistisch abstracte schilderijen met een dik oppervlak dat vooral bestond uit rode en zwarte verf. Het was volslagen belachelijk dat je, na al die uitwassen van het kwaad, gewoon met dat verfijnde, vooroorlogse gedoe doorging, zei de kunstenaar later tegen John Heymans.

Nul-beweging

De kunstenaar sloot zich aan het einde van de jaren vijftig aan bij de door Jan Henderikse opgerichte Nederlandse Informele Groep. Deze kunstgroep ging in 1960 op in de Nul-beweging. Belangrijke kunstenaars in deze beweging waren naast Armando en Jan Henderikse, Henk Peters, Jan Schoonhoven en Herman de Vries. Armando maakte in de jaren zestig nihilistische kunst. Zijn belangrijkste werk uit deze tijd was een project in het Kunstmuseum Den Haag: 'Zwart water'. In een verduisterde zaal stond een met zwart plastic bedekte bak, waarin een laagje water stond. De bezoekers konden zich over een vlonder bewegen en zich vergapen aan de onmetelijke diepte van het omringende water.

Schuldig landschap

Vanaf de jaren zeventig ontstonden de beeldreeksen, zoals landschap, vlag en boom. Het zijn symbolen van macht en geweld. "Ik hou mij liever bezig met eeuwige thema's," zei Armando in 2003 in een interview met de Cultuurbarbaar. "Ik wordt ook nogal eens geassocieerd met de Tweede Wereldoorlog. Dat irriteert mij wel eens, want het gaat in mijn schilderijen niet specifiek om die oorlog, maar om een idee, namelijk dat bij elke oorlog de geschiedenis zich herhaalt. Ik heb de Tweede Wereldoorlog meegemaakt, dus in die zin is het logisch dat ik elementen daaruit gebruik. Maar daar draait het wat mij betreft niet om."

Schrijver

Armando manifesteerde zich vanaf de jaren vijftig ook als schrijver. In 1958 trad hij als journalist in dienst van de Haagse Post. Hij werd chef van de kunstredactie en bleef tot het einde van de jaren zestig aan dit tijdschrift verbonden. Vanuit Berlijn schreef Armando voor het NRC Handelsblad. Een selectie van deze columns werden later gebundeld, zoals 'Uit Berlijn' (1982), 'Machthebbers, verslagen uit Berlijn en Toscane' (1983) en 'Krijgsgewoel' (1986). Daarnaast ontstonden dichtbundels. Armando werd in 1984 onderscheiden met de Mulatuliprijs. In 2011 ontving hij de VSB-Poëzieprijs voor 'Gedichten 2009'. De jury prees hem voor zijn "even doeltreffende als raadselachtige lijnen in taal. [...] Overal is dreiging en duisternis, een oorlog is net voorbij of het zal zo weer beginnen."

Tekeningen

De tekeningen van Armando zijn volstrekt autonome werken. Nooit fungeren zij als voorstudies of schetsjes voor later werk. De activiteit van het tekenen staat centraal. Een compositie ontbreekt nadrukkelijk. Strevend naar een zo vrij mogelijke vorm werkt hij nu eens met gesloten ogen of in het donker, dan weer met beide handen tegelijk. Heel bewust wordt hierbij de verwantschap met de kindertekening, met haar oorspronkelijkheid en gebrek aan virtuositeit, geaccepteerd, schreef de conservator van het Armando Museum in 2002. Essentieel in al de tekeningen van Armando is de uitdrukkingskwaliteit van de lijn, die in staat moet zijn steeds opnieuw existentiële uitspraken te doen. Het 'onzichtbare zichtbaar maken' staat daarbij centraal.

Ontwikkeling

In de vroege tekeningen uit de jaren vijftig krijgen gevoelens van haat en agressie een directe weerslag op het papier. Als de haat in de jaren zeventig verandert in reflectie gaat Armando, tot in het begin van de jaren tachtig, gebruik maken van foto's van soldaten, landschappen en personen. Hieraan voegt hij, vaak in meerdere delen, een pure tekening toe. Ook maakt hij series tekeningen met een meer subtiele en poëtische lijnvoering, waarvan de ijle lijnen iets landschappelijks suggereren. Na zijn verhuizing naar Berlijn in 1979 ontstaan er series, veelal op klein formaat, geïnspireerd door de stad, haar oorlogsverleden en haar verloren cultuur. Tekeningen met een vlechtwerk van lijnen, dat bestaat uit koortsachtig op- en neergaande grafietstrepen die zich op sommige plekken aan elkaar vastknopen. In de tekeningen uit de jaren negentig en begin 2000 wordt een toenemende transparantie bereikt. De tekeningen, waarvan het wezen berust op lineariteit, op meestal zuivere licht-donkereffecten en zeer fijne nuances, brengen iets uitgesproken immaterieels tot uitdrukking.

Koppen

Bijzonder in het oeuvre van Armando zijn de koppen. Het Armando Museum in Amersfoort schonk in 2006 aandacht aan dit onderwerp. Al in de jaren vijftig doemden vage koppen op in de duistere verfmaterie die de eerste schilderijen van Armando bedekte. Titels als 'Homo homini lupus' en 'Téte noire' gaven deze werken in combinatie met de door Armando gehanteerde kleuren zwart, rood en wit, een geladen betekenis. In deze werken werd bovendien meteen duidelijk dat de koppen van Armando zich onttrokken aan een menselijke individualiteit. Hiervoor waren ze te abstract en primitief. In de jaren zestig en zeventig verdween de kop uit Armando's werk om aan het eind van de jaren tachtig op indrukwekkende wijze terug te keren. Hologige figuren, met tot een schreeuw of snauw opengesperde mond, door Armando ontdaan van enige individualiteit en teruggebracht tot het skelet van wat ooit een menselijk wezen was, verschenen op groot formaat op het doek. In die tijd maakte Armando eveneens zijn eerste Kopf-sculptuur, een anderhalve meter groot bronzen beeld met een ruw en ongedifferentieerd oppervlak. Deze werd vanaf 1995 gevolgd door een serie koppen. Ook hier is geen sprake van individuele kenmerken die een kop tot een portret zouden kunnen maken. Met hun slechts rudimentair aangeduide ogen, neus en mond - vaak niet meer dan holten - geven zij veeleer vorm aan verval, destructie en vergetelheid. De Kopf-sculpturen van Armando wekken de indruk gedeformeerd en gebeukt te zijn door krachten van buitenaf, als hadden zij blootgestaan aan geweld van natuur of mens, schreef de conservator.

Amersfoort

De kunstenaar kreeg een eigen museum in Amersfoort, maar de voormalige kerk waarin dit museum gevestigd was brandde af. Hierbij ging een groot aantal kunstwerken van Armando verloren. Armando is een veelzijdige kunstenaar. Naast beeldend kunstenaar en schrijver is hij violist en acteur. Als violist was hij actief in het zigeunerorkest van Tata Mirando.

Overlijden

Armando speelde vijfentwintig jaar met Cherry Duyns en Johnny van Doorn in de televisieserie 'Herenleed', dat later ook een theaterversie kreeg. Armando werd in 1990 onderscheiden als Ridder in de Orde van Oranje-Nassau. In 2006 werd hij Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Armando overleed op 1 juli 2018 in Potsdam bij Berlijn.

Armando in Kröller-Müller Museum

In 2009 schonk Tony de Meijere haar Armando-collectie aan het Kröller-Müller Museum in Otterlo. Zij was dertig jaar met de schrijver en kunstenaar getrouwd en woonde dertig jaar met hem in Berlijn, waar Armando van 1979 tot 1989 in het oude atelier van nazi-beeldhouwer Arno Breker werkte.
Armando in Kröller-Müller Museum

PS

Wie leest weet meer en begrijpt beter. In onze gewaardeerde nieuwsbrief staan veel tips en wetenswaardigheden over geschiedenis en cultuur waar u echt iets aan heeft. Lees Kunstbegrip en Kijken naar Kunst als u meer wilt weten over kunstenaars en kunststromingen.

Ontvang elke werkdag gratis geschiedenis per e-mail

Lees verder: meer over kunst en kunstenaars

Kunst

Met 'Uit de kunst' van Ruud van Capelleveen komt u veel te weten over belangrijke kunststromingen en kunstenaars. De auteur koos interessante voorbeelden. De belangrijkste kunststromingen tussen de renaissance en de twintigste eeuw komen in deze uitgave ter sprake. 'Uit de kunst' is een gevarieerde bundel over kunst en kunstenaars.
Uit de kunst

In 'Kijken naar kunst' staan honderdvijftig interessante en fraai geïllustreerde verhalen van Ruud van Capelleveen over opmerkelijke kunstenaars. Hij koos interessante voorbeelden.
De belangrijkste kunststromingen tussen de renaissance en de twintigste eeuw komen in deze uitgave ter sprake.
Kijken naar Kunst

Betrouwbare informatie kost veel tijd en geld, maar dankzij onze populaire producten heeft u op onze website toch gratis toegang.