Jan Mandijn: De verzoeking van de Heilige Antonius

Frans Hals Museum in Haarlem

Jan Mandijn (1500-1558/9) schilderde 'De verzoeking van de Heilige Antonius' omstreeks 1555. Mandijn werd geboren in Haarlem. Vanaf 1530 werkte hij in Antwerpen. De fantastische voorstellingen van deze kunstenaar doen vaak denken aan het werk van Jeroen Bosch.

Heilige Antonius

"De Heilige Antonius Abt bidt in een holle boom," vertelt de curator van het Frans Hals Museum in Haarlem. "Monsterachtige wezens vallen hem aan: zij proberen hem te verleiden tot een losbandig leven. Door zijn standvastigheid in het geloof weerstond hij de verleidingen." De kloosterlingen van het Antonius Abt verzorgden de zieken in de stad. "Als tegenprestatie mochten zij hun varkens vrij door de straten laten lopen." U ziet het varken in de rechter onderhoek.

Antonius met het varken

De bijnaam 'Antonius met het varken' ontstond in de middeleeuwen. Op zijn naamdag, 17 januari, werden de varkens geslacht. Het vlees werd verdeeld onder de armen. Antonius Abt, ook bekend onder de naam Antonius van Egypte, leefde in de derde eeuw na Christus. Antonius Abt was de eerste monnik die veel volgelingen kreeg. Hij staat daarom bekend als de vader van het kloosterleven. Antonius Abt overleed op 105-jarige leeftijd. Al snel na zijn dood werd hij heilig verklaard.

Patroonheilige

Antonius Abt werd de patroonheilige van de wevers, de slagers, de zwijnenhoeders, de suikerbakkers, de mandenmakers, de zakkendragers en de begrafenisondernemers. In onze streken werd Antonius Abt aangeroepen als pestheilige. Door de hulp van de pestheilige in te roepen hoopte men gevrijwaard te blijven van de pest. Pestepidemieën kwamen in de late middeleeuwen vaak voor.

Sint-Antoniusfeest

Op verschillende plaatsen in Vlaanderen wordt nog jaarlijks een Sint-Antoniusfeest gevierd. Dit gebeurt doorgaans op een zondag die het dichtst bij zijn naamfeest op 17 januari ligt. Het opmerkelijkste deel van dit vooral kerkelijk gebeuren is het veilen bij opbod van een varkenskop, soms zelfs een volledig varken. Daarnaast worden er nog andere zaken geveild, zoals een konijntje, groenten en fruit of een groot brood. De opbrengst gaat naar de armen van de parochie of het onderhoud van de kerk. In de Antwerpse randgemeente Edegem wordt deze festiviteit georganiseerd bij de Onze-Lieve-Vrouw-van-Lourdesbasiliek en de Sint-Antoniuskerk, compleet met ommegang met een Sint-Antoniusbeeld en een misviering.

Antwerpen

Nog aparter is de viering in het zeer oude kerkje van Millegem, een gehucht van Ranst, een dorp niet zo ver van Antwerpen. Dat kerkje ligt ergens midden in de velden en weilanden en wordt zelden nog gebruikt, maar een vereniging houdt het intact. In de Sint-Antoniusstraat in Antwerpen hangt een groot beeld van deze heilige aan de gevel, compleet met varken. Het is een oud beeld dat vroeger op een pomp heeft gestaan. Katholieke tradities leven nog voort in Vlaanderen, vooral in de provincie West-Vlaanderen.

Jan Mandijn

De kunstenaar Jan Mandijn werkte het grootste gedeelte van zijn leven in de Zuidelijke Nederlanden. Omstreeks 1530 vertrok hij naar Antwerpen. In deze stad werkte Jan Mandijn veel samen met de schilder Pieter Aertsen. Deze kunstenaars maakten gebruik van de grote populariteit van het werk van Jeroen Bosch. Zij imiteerden zijn fantastische voorstellingen.

Frans Hals Museum

Er is slechts één gesigneerd schilderij van Jan Mandijn bekend en dat is 'De verzoeking van de Heilige Antonius' in het Frans Hals Museum in Haarlem. Op basis van dit schilderij zijn andere werken aan hem toegeschreven. Deze toeschrijvingen zijn discutabel, want kunsthistorici vermoeden dat de handtekening later werd aangebracht.

(Dit artikel kwam met hulp van Frits Schetsken tot stand)

PS

Wie leest weet meer en begrijpt beter. De verzoeking van de Heilige Antonius staat ook in 'Uit de kunst' een bundel over kunst en kunstenaars van Ruud van Capelleveen. In onze gewaardeerde nieuwsbrief staan veel tips en wetenswaardigheden over geschiedenis en cultuur waar u echt iets aan heeft. Lees Kunstbegrip en Kijken naar Kunst als u meer wilt weten over kunstenaars en kunststromingen.

Ontvang elke werkdag gratis geschiedenis per e-mail

Lees verder: meer over kunst en kunstenaars

Kunst

Met 'Uit de kunst' van Ruud van Capelleveen komt u veel te weten over belangrijke kunststromingen en kunstenaars. De auteur koos interessante voorbeelden. De belangrijkste kunststromingen tussen de renaissance en de twintigste eeuw komen in deze uitgave ter sprake. 'Uit de kunst' is een gevarieerde bundel over kunst en kunstenaars.
Uit de kunst

In 'Kijken naar kunst' staan honderdvijftig interessante en fraai geïllustreerde verhalen van Ruud van Capelleveen over opmerkelijke kunstenaars. Hij koos interessante voorbeelden.
De belangrijkste kunststromingen tussen de renaissance en de twintigste eeuw komen in deze uitgave ter sprake.
Kijken naar Kunst

Betrouwbare informatie kost veel tijd en geld, maar dankzij onze populaire producten heeft u op onze website toch gratis toegang.