Borg Dijksterhuis

Borg in Groningen

Er zijn veel borgen in Groningen geweest. En er zijn er veel verdwenen. Een van de meest bekende verdwenen borgen is de borg Dijksterhuis, die in Pieterburen heeft gestaan. Het is ook een borg waar veel over is geschreven en waar veel afbeeldingen van zijn. Meestal zie je op die afbeeldingen de voorgevel van de borg, al dan niet met een van de beide zijgevels; maar er is ook een fraaie afbeelding van de achterzijde. Daarop is te zien dat Dijksterhuis een grote borg was.

Zandplaat

Oorspronkelijk werd de oude borg, die toen Huis ten Dijke heette, in de veertiende eeuw gebouwd op een buitendijkse zandplaat in de Waddenzee. Wanneer precies de borg binnendijks is komen te liggen door een inpoldering van het nieuwe land, is niet bekend. Toen Ten Dijke binnendijks was komen te liggen, te midden van vruchtbare kleigrond, was de zandplaat waarop het huis was gebouwd nog goed zichtbaar. Het belang van die zandplaat bleek tijdens enkele dijkdoorbraken; het land liep onder water, maar Ten Dijke had door zijn hogere ligging op de zandplaat geen last van het zeewater.

Zeerovers

Ten Dijke stond in de middeleeuwen bekend als een roofriddernest, waar zeerovers woonden en waar de geroofde goederen werden opgeslagen, aldus oude legenden. Ringen in de muur van de oude borg waren bedoeld voor het aanleggen van schepen. Volgens Mr. Feith waren er langs de Waddenzeekust meer en vaak hooggeplaatste personen, die zich met deze lucratieve activiteiten bezig hielden.

Ten Dijke

Enige historische zekerheid ten aanzien van Ten Dijke komt er pas in het begin van de vijftiende eeuw, toen een Focko ten Dijke, die hoofdeling was in Pieterburen, met de stad Groningen een overeenkomst sloot over krijgsgevangenen in Ten Dijke. Na hem komt een Ode Ponte ten Dijke. Ponte is vermoedelijk een latinisering van de familienaam ten Brugghen. De familieverhoudingen zijn echter enigszins onzeker. Ode Ponte ten Dijke maakte in 1448 een testament, dat ook al onzekerheden bevat. In ieder geval komt haar erfenis aan vier nichten toe. Ten slotte is het huis Ten Dijke aan de familie Rengers gekomen. Eén van de leden van deze familie zou de kerk in Pieterburen hebben gebouwd. In de gewelven van deze kerk komen de wapens voor van Rengers en Schultinge. Omstreeks 1500 werden tijdens gevechten tussen Groningers en Oostfriezen een aantal huizen, waaronder Ten Dijke, 'ontvest'. Wat er precies aan Ten Dijke is vernield, is niet bekend.

Manninga

In de zestiende eeuw komt het huis aan de Manninga's. Hayo Manninga, die een vurig aanhanger was van de nieuwe leer, zette in 1566 de Ommelanders aan tot een beeldenstorm. Hij zelf verbleef na 1580 in Oost-Friesland. In 1587 werd Dijksterhuis, wegens schulden verkocht, maar in 1594 keerden de Manninga's terug op het huis.

Tachtigjarige Oorlog

Niet alleen Hayo had tegen de Spanjaarden gevochten, maar ook zijn zoon Luirt. Deze Luirt was getrouwd met Emerentia van Sonoy. Zij was de dochter van de befaamde watergeus Diederik van Sonoy (1529-1597). Diederik van Sonoy was na zijn verovering van het noorderkwartier door Willem van Oranje aangesteld als gouverneur. Hij voerde een waar schrikbewind uit vooral onder de katholieke boeren en onder priesters. Hij lag zwaar in de clinch met prins Maurits, maar werd in 1588 toch eervol ontslagen. Na een verblijf in Engeland vestigde hij zich in 1594 op Dijksterhuis, waar hij enkele jaren later overleed. Emerentia was na het overlijden van haar man voor de tweede maal getrouwd. Haar tweede man was Tammo Coenders, die burgemeester was. Maar ook hem overleefde ze. In 1621, na een lang leven op de borg Ten Dijke overleed Emerentia. Het huis kwam aan haar zoon Hayo Tamminga, die deelnam aan de landdag. Sinds deze tijd wordt het Huis Ten Dijke in het vervolg veelal Dijksterhuis genoemd.

Bewoners

In 1668 wordt de borg wegens schulden verkocht. De nieuwe eigenaren werden leden van de familie Horenken. In 1706 komt de borg aan Willem Alberda. Uit de overdrachtsakte blijkt dat er erg veel rechten aan de borg ontleend kunnen worden, waaruit blijkt dat de eigenaren veel macht bezaten. In de akte komt ook een uitgebreide beschrijving voor van de inventaris van de borg. Er blijken veel verschillende kamers te zijn, zoals een torenkamertje, een raadskamer, een jufferskamer, een eetkamer een stove en dergelijke. Ook blijken er enkele kelders te zijn.

Wijzigingen

Tijdens het leven van Willem Alberda, wordt het terrein rond de borg enigszins gewijzigd. De borg komt op een vierkant omgracht terrein te liggen. Dijksterhuis blijft nog geruime tijd in handen van de familie Alberda. In 1790 wordt een nieuwe gevel aangebracht voor het voorhuis, waardoor de indeling daarvan ingrijpend wordt gewijzigd en wel zodanig dat mr. Feith dacht dat het voorhuis geheel vernieuwd zou zijn. Hij vond dat het huis in zijn nieuwe gedaante in een stadsstraat zou passen. Op de oudere prent op de borgenkaart van Thomas Beckeringh uit de achttiende eeuw is de oude gevelindeling goed te zien.

Dijksterhuis omstreeks 1900

Sloop

In 1835 kwam het huis, door vererving, in handen van Tante Mijntje. Dit was Willemina Jeanne Alberda van Menkema, die het na haar dood vererfde op kleinzoon Gerhard Alberda van Menkema. Hij verkocht nog al wat delen uit de inventaris, waar onder een aantal schilderijen. Hij stierf ongehuwd in 1902, waarna zijn erfgenamen Dijksterhuis voor afbraak verkochten. Het huis bracht nog geen 2500 gulden op. Er zijn nog pogingen gedaan om Dijksterhuis te behouden, maar een aantal particulieren kreeg het daarvoor benodigde bedrag niet bij elkaar. Dijksterhuis werd dus gesloopt.

Leeuwen

Een van de schathuizen werd verbouwd tot boerderij. het andere werd gesloopt. Het inrijhek werd met de gebeeldhouwde vazen overgebracht naar Menkema. Andere zaken kwamen in een museum terecht. Bij de slotbrug van de borg Menkema staan ook twee leeuwen, die oorspronkelijk van de borg Thedema komen en later bij Dijksterhuis hebben gestaan.

Herinneringen

In de Menkemaborg hangt ook een portret van Osebrant Clant en zijn tweede vrouw Josina Manninga, die afkomstig was van het Huis Ten Dijke. Door de sloop van het Dijksterhuis is helaas een karakteristieke borg verdwenen, maar gelukkig zijn er nog herinneringen aan de borg overgebleven.

PS

Wie leest weet meer en begrijpt beter. In onze gewaardeerde nieuwsbrief schenken we veel aandacht aan kastelen. Lees Nederlandse kastelen: van motte tot buitenplaats als u meer wilt weten over de geschiedenis van Nederlandse kastelen en het leven op kastelen door de eeuwen heen.

Ontvang elke werkdag gratis geschiedenis per e-mail

Literatuur

Coster, Dr. H.O.; De Groninger borgen; in: KNOB 1932, p. 78.

Feith, Jhr. Mr. J.A.; De Ommelander borgen en haar bewoners in de zeventiende en achttiende eeuw; Groningen, Foresta, 1979 (oorspronkelijk verschenen in 1906).

Formsma, Dr. W.J.; R.A. Luitjens-Dijkveld Stol en A. Pathuis; De Ommelander borgen en steenhuizen; Assen/Maastricht, van Gorcum, 1987.

Kamphuis, Herma; Menkema bij Uithuizen; in: Groninger borgen en Drentse havezaten; Zutphen, Walburg Pers, 1995.

Eigen documentatie.

Lees verder over kastelen: meer kasteelinformatie

Kastelen Nederland

Met 'Nederlandse kastelen: van motte tot buitenplaats' heeft Ben Hendriks een zeer toegankelijke studie geschreven over de geschiedenis van Nederlandse kastelen en het leven op kastelen door de eeuwen heen.
Kastelen: Van motte tot buitenplaats


Met 'Kastelen in Nederland' laten wij u genieten van de rijkdom van onze vaderlandse geschiedenis en in het bijzonder van de prachtigste en interessantste kastelen en huizen in Nederland.
Dankzij de vele illustraties is de uitgave 'Kastelen in Nederland' ook een kijkspel. Hierdoor krijgt u niet alleen een goede indruk hoe het kasteel in het Nederlandse landschap staat, maar wordt u ook geattendeerd op de uiterlijke bouwkundige bijzonderheden.
Kastelen in Nederland

Betrouwbare informatie kost veel tijd en geld, maar dankzij onze populaire producten heeft u op onze website toch gratis toegang.