Het Valkhof in Nijmegen

Middeleeuwse burcht in Nijmegen

Het is algemeen bekend dat Karel de Grote op een van de heuvels aan de Waal in het tegenwoordige Nijmegen een burcht heeft laten bouwen. Karel de Grote trok voortdurend zijn grote rijk rond en bezocht van tijd tot tijd ook de stad Nijmegen. Van de door hem gebouwde burcht is echter niets meer over gebleven. In 1047 werd de burcht verwoest. Hoe die burcht er uit heeft gezien is in het geheel niet bekend. Wellicht was het maar een houten burcht, want de meeste kastelen begonnen hun bestaan als een houten bouwsel.

Frederik Barbarossa

Omstreeks 1150 begon, in opdracht van Frederik Barbarossa, de bouw van de burcht, waarvan nu nog restanten op het Valkhof te Nijmegen aanwezig zijn. Het werd een grootse burcht, die op haar hoogtepunt de stad Nijmegen en haar omgeving eeuwenlang heeft gedomineerd.
Omdat hij geld nodig had verpandde de Rooms-Koning Willem in 1247 de burcht met alle goederen en rechten, die daarbij hoorden, aan graaf Otto van Gelre. De pandsom werd nimmer afgelost en daarom bleven de burcht en de vroegere Rijksstad Nijmegen vanaf dat moment onder de Gelderse landsheren ressorteren en werd Nijmegen Gelders gebied.

St. Nicolaaskapel en Barbarossakapel

Er zijn nu nog maar enkele resten van de Valkhofburcht over, waaronder de St. Nicolaaskapel en resten van de Barbarossakapel. De St. Nicolaaskapel heette vroeger de Karolingische kapel (ooit werd de kapel zelfs aangeduid als 'De Heydensche kapel'), omdat men destijds nog aannam dat de kapel door Karel de Grote gebouwd zou zijn. De kapel lijkt op een verkleinde uitvoering van de kapel in de palts bij Aken, een paleis waar Karel de Grote veelvuldig verblijf heeft gehouden. Nader onderzoek heeft echter uitgewezen, dat de kapel echter van later datum is. Zij dateert op zijn vroegst uit de 11e eeuw.
De Barbarossaruine maakte deel uit van een van de grootste gebouwen van het kasteel. In deze noord-zuid verlopende vleugel bevond zich onder meer de ridderzaal, waar zich het belangrijkste leven op het kasteel afspeelde. Aan de noordzijde van deze vleugel bevond zich een oost-west verlopende reeks van andere gebouwen. Een van deze gebouwen was de reuzentoren, de donjon. Deze belangrijke toren stak ver boven alle andere gebouwen uit. Op alle afbeeldingen, die er van de burcht bekend zijn – en dat zijn er vele – neemt de toren een belangrijke plaats in.

Imposante muren

De gebouwen van het kasteel werden omgeven door imposante muren, die vanaf de Waalzijde hoog op de heuvel waren gebouwd. Aan de landzijde, de stadszijde, lag voor de muur een brede droge gracht. De toegang tot het kasteel werd beschermd door een poortgebouw, waaronder de poort, die toegang gaf tot het burchtterrein. De hoofdpoort kon bereikt worden via een brug over de droge gracht.

Gelderse graven en hertogen

De Valkhofburcht heeft eigenlijk nooit een landsheer als bewoner gekend, hoewel vele Gelderse graven en hertogen er wel verbleven hebben. De belangrijkste bewoners van de burcht waren de burchtgraven, die namens de landsheer het kasteel hebben bewaard en bestuurd. Meestal lag er een militaire bezetting op het kasteel.

Graaf Reinoud II

Een fraai verhaal uit de tijd van de graven van Gelre luidt als volgt: Graaf Reinoud II (1327-1343), die de bijnaam de Zwarte droeg, was gehuwd met een zuster van de Engelse koning Edward III, Eleonora. Er ontstond tussen de beide echtgenoten, zoals dat in een huwelijk gaan kan, een zekere verwijdering. Reinoud wilde de goegemeente laten geloven dat dit kwam omdat Eleonora door melaatsheid, een destijds ongeneeslijke ziekte, zou zijn getroffen. Maar Eleonora wist er wat op te vinden. Tijdens een feest op het Valkhof, waarbij haar man de centrale figuur was, verscheen zij plotseling met haar beide kinderen in de feestzaal. Zij ontblootte haar bovenlijf, opdat een ieder kon constateren dat de verhalen van haar man verzonnen waren… Of het huwelijk daarmee gered was? Hoe dan ook, deze dramatische scène is vele malen in proza en poëzie beschreven.

Belangrijke bezoekers

Enkele belangrijke bezoekers van de burcht in de zestiende eeuw waren Karel van Gelre (1492-1538) en zijn bruid Elizabeth, hertogin van Brunswijk-Lüneburg (1494-1572), zijn opvolger Willem van Gulik, Karel V (in 1546), Koning Philips II (in 1549) en de hertog van Alva (in 1568 en 1573).
In de achttiende eeuw werd de Valkhofburcht bezocht door stadhouder Willem V tijdens zijn rondreis door de Republiek. In de voor Oranje moeilijke tijden tegen het einde van de achttiende eeuw kwam de stadhouder met zijn gezin voor een langduriger verblijf naar de Valkhofburcht. Eén van die kinderen was prins Willem Frederik (1772-1843), de latere koning Willem I. Het gezin verbleef twee jaar op het Valkhof. Op 24 september 1787 vertrok het gezin weer naar Den Haag.

Sloop in 1795

Na het vertrek van de Oranjes stond de burcht er eenzaam en verlaten bij. In de loop der eeuwen was er vele malen gegraven en gesloopt in de burcht, want de oorspronkelijk aanwezige tufsteen was al vele jaren lang een begeerd artikel. Bovendien was er gedurende de laatste jaren weinig onderhoud aan de burcht gepleegd; de vele verbouwingen hadden de kwaliteit van de gebouwen behoorlijk aangetast. Toen de Fransen in 1794 de burcht dan ook beschoten, ten einde Nijmegen tot overgave aan de Fransen te dwingen bleek dat de laatste druppel om de burcht dan ook maar te slopen. Herstel zou grote kapitalen gevergd hebben. In augustus 1795 werd het oordeel over de burcht definitief uitgesproken. De tufsteen, die nog over was en andere bouwmaterialen werden aan de meestbiedende verkocht. Met veel moeite werden enkele fragmenten bewaard.

Kunstenaars hebben het Valkhof vereeuwigd

Vele kunstenaars hebben het Valkhof vereeuwigd. Er zijn honderden schilderijen en tekeningen van het kasteel en zijn restanten bekend. Enkele belangrijke kunstenaars zijn: Jan van Goyen (1596-1656), Mattheus Berckeboom (1667-1720), Cornelis Pronk (1691-1759), Hendrik Hoogers (1747-1814) en B.C. Koekoek (1803-1862).

Ligging

Het burchtterrein is nu in een wandelpark veranderd. Het park ligt tussen de oprit naar de Waalbrug en de stad; van de stad uit gezien, direct achter het moderne Nijmeegse museum. Vanuit het park heeft men naar het noorden schitterende vergezichten over de Betuwe en de heuvels van de Veluwe en naar het oosten over de Ooypolder, bij helder zicht zelfs tot aan de heuvels van het Montferland. Hoewel er maar weinig resten van de eens zo trotse Valkhofburcht zijn gebleven, is een bezoek aan het park toch zeker de moeite waard.

Literatuur

- G.Th.M. Lemmens (red.), Het Valkhof te Nijmegen, Nijmegen, 1980
- M.J.M. Dongelmans, De Oranjes en het Valkhof 1786-1787. De Oranjes op 's Furstendoms Burcht te Nijmegen 1786-1787, Nijmegen, 1980 (Nijmeegse Studiën, deel IX)
- F.M. Eliëns en J. Harenberg, Middeleeuwse kastelen van Gelderland, Rijswijk, 1984
- Eigen documentatie

Informeer uw vrienden

Geef uw reactie via Facebook of laat weten wat u vindt van dit artikel via of Twitter of Google +1

Tweet

Follow @absolutefigures

Lees verder over kastelen: meer kasteelinformatie

Nederlandse Kastelen
Nederlandse kastelen: van motte tot buitenplaats
Nederlandse Kastelen bekijken
Dossier Kastelen
Paleis Noordeinde
Kasteel Ubbergen
Wijchen
Kasteel Oyen te Lith

Ruud van Capelleveen laat met Koning Eenoog zien dat geschiedenis niet saai is en zeker niet dor beschreven hoeft te worden. De foto’s zijn paginabreed en illustreren de artikelen op treffende wijze.
Deze cd-rom bevat veel informatie.
U zult uren genieten van Koning Eenoog.

• Geniet van geschiedenis
• Markante plekken met een interessante historie
• Iedereen kan met onze cd-rom overweg

Wilt u meer weten over geschiedenis ?